Słowo
„Najstarsze polskie kazania w ogniu pytań” - wykład prof. dr. hab. Tomasza Miki (Wydział Filologii Polskiej i Klasycznej UAM)
UNIWERSYTECKIE WYKŁADY NA ZAMKU
13.10 (wtorek), godz. 18.00, Sala pod Zegarem
Zapraszamy na wykład „Najstarsze polskie kazania w ogniu pytań”, który wygłosi prof. dr hab. Tomasz Mika (Wydział Filologii Polskiej i Klasycznej UAM)
Badania najstarszych polskich tekstów są wielopokoleniową tradycją Uniwersytetu Adama Mickiewicza w Poznaniu. Cechuje je wielokierunkowość, różnorodność stawianych pytań, śmiałość interpretacyjna, zawsze połączona ze skrupulatną analizą rękopisów.
Kazania świętokrzyskie, nazywane często „unikatem”, „perłą literatury staropolskiej” są postrzegane jako tekst pod każdym względem wyjątkowy. Czy rzeczywiście tak jest? Wykład będzie poszukiwaniem odpowiedzi na to pytanie w wielu wymiarach. Przedmiotem rozważań będzie język kazań, ich kształt artystyczny i treść, miejsce w kulturze, prawdopodobne okoliczności powstania, zniszczenia i zniknięcia na wiele wieków, aż po dzieje ponownego odkrywania i poszukiwania prawdy na ich temat.
Organizatorzy: Centrum Kultury ZAMEK w Poznaniu, Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, Fundacja UAM, Muzeum UAM
Nagrania: Studio Filmowe UAM
Tomasz Mika jest profesorem nauk humanistycznych, pracownikiem naukowym w Instytucie Filologii Polskiej UAM, językoznawcą, mediewistą. Interesuje się historią języka polskiego, stylem i składnią polszczyzny średniowiecznej oraz metodologią badań historycznojęzykowych. Z pasją zagłębia się w język najdawniejszych tekstów staropolskich, zwłaszcza religijnych. Kazaniom świętokrzyskim poświęcił wiele prac, w tym monografię „Kazania świętokrzyskie” – od rękopisu do zrozumienia tekstu (2012). Jest członkiem-korespondentem Polskiej Akademii Umiejętności, wiceprzewodniczącym Komitetu Językoznawstwa PAN, przewodniczącym Komisji Historii Języka KJ PAN, członkiem Polskiego Towarzystwa Językoznawczego (w latach 2022 – 2025 był przewodniczącym zarządu).
„Wokół idealizacji” - wykład prof. dr. hab. Krzysztofa Brzechczyna (Wydział Filozoficzny UAM)
UNIWERSYTECKIE WYKŁADY NA ZAMKU
Wykład: „Wokół idealizacji” wygłosi prof. dr hab. Krzysztof Brzechczyn (Wydział Filozoficzny UAM)
Celem wykładu jest prezentacja głównych tez idealizacyjnej teorii nauki – jednej z podstawowych koncepcji poznańskiej szkoły metodologicznej. Według Leszka Nowaka, teoria naukowa nie jest ani uogólnieniem faktów, ani systemem hipotetyczno-dedukcyjnym, lecz podobna jest do karykatury. Karykaturzysta bowiem intencjonalnie wyolbrzymia cechy charakterystyczne dla danej postaci. Wprawdzie karykatura nie jest fotografią, lecz przecież potrafimy rozpoznać skarykaturyzowaną osobę.
W nauce budowa teorii rozpoczyna się od zdecydowanej deformacji rzeczywistości. Jej najbardziej wyidealizowane twierdzenie ma postać okresu warunkowego. W jego poprzedniku występują kontrfaktyczne założenia, na mocy których pomija się wpływ czynników uznanych przez badacza za uboczne, a w jego następniku ukazuje się jak badane zjawisko zależy od swojego czynnika głównego. W kolejnych twierdzeniach przyjęte założenia idealizujące się uchyla i pokazuje się jak badane zjawisko zależy nie tylko od czynnika głównego, lecz również od swoich czynników ubocznych.
Rdzeń idealizacyjnej teorii nauki zostanie przedstawiony w kontekście historii polskiej filozofii, wybranych ujęć w filozofii nauki oraz innych dziedzin kultury.
Organizatorzy: Centrum Kultury ZAMEK w Poznaniu, Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, Fundacja UAM, Muzeum UAM
Nagrania: Studio Filmowe UAM
Krzysztof Brzechczyn – profesor tytularny nauk humanistycznych zatrudniony na Wydziale Filozoficznym Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Jego zainteresowania badawcze obejmują historię intelektualną, filozofię historii, filozofię polityki oraz metodologię nauk społecznych i humanistyki. Autor książek: Odrębność historyczna Europy Środkowej. Studium Metodologiczne (1998), O wielości linii rozwojowych w procesie historycznym. Próba interpretacji ewolucji społeczeństwa meksykańskiego (2004), O ewolucji solidarnościowej myśli społeczno-politycznej w latach 1980–1981. Studium z filozofii społecznej (2013), The Historical Distinctiveness of Central Europe: A Study in the Philosophy of History (2020) i Umysł solidarnościowy. Geneza i ewolucja myśli społeczno-politycznej „Solidarności” w latach 1980–1989 (2022). Od 2008 r. przewodniczący Oddziału Poznańskiego Polskiego Towarzystwa Filozoficznego, a od 2016 r. jest członkiem Zarządu Głównego PTF..
„O języku prawa” - wykład prof. dr hab. Sławomiry Wronkowskiej–Jaśkiewicz (Wydział Prawa i Administracji UAM)
UNIWERSYTECKIE WYKŁADY NA ZAMKU
Słowo
12.05.2026 (wtorek)
CK Zamek, Sala pod Zegarem, godz. 18.00
Wykład: „O języku prawa”
wygłosi prof. dr hab. Sławomira Wronkowska–Jaśkiewicz
(Wydział Prawa i Administracji UAM)
a tekstami prawnymi występują liczne różnice. Podczas wykładu poznamy odpowiedzi na wiele pytań, między innymi: na czym polegają osobliwości tekstów prawnych i co je powoduje? Czy pożądane cechy tekstów prawnych, takie jak adekwatność do zamiaru prawodawczego, komunikatywność i zwięzłość, wpływają na szczególne sposoby formułowania tekstów prawnych? Na jakich poziomach interpretowane są teksty prawne (opisowym, normatywnym, na poziomie presupozycji)? Czy teksty prawne są formułowane według określonych reguł i czy ich znajomość jest warunkiem zrozumienia tekstu?
Organizatorzy: Centrum Kultury ZAMEK w Poznaniu, Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, Fundacja UAM, Muzeum UAM
Nagrania: Studio Filmowe UAM
Sławomira Wronkowska-Jaśkiewicz – profesor-senior Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu specjalizująca się w teorii prawa, problematyce tworzenia prawa oraz konstytucyjnego państwa prawa. Prowadziła badania i wygłaszała wykłady m.in. na uniwersytetach w Wiedniu, Salzburgu, Monachium i Bochum. Kierownik Katedry Teorii i Filozofii Prawa na Wydziale Prawa i Administracji UAM (1995–2013), prorektor UAM (2005–2008), przewodnicząca Komitetu Nauk Prawnych Polskiej Akademii Nauk (2008–2011), sędzia Trybunału Konstytucyjnego (2010–2019). Wyróżniona wieloma odznaczeniami i tytułami, m.in. członkostwem honorowym Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk.
„W Poznaniu, dla Poznania, o Poznaniu. Historia, współczesność i przyszłość badań nazewniczych” - wykład prof. UAM dr hab. Magdaleny Graf (Wydział Filologii Polskiej i Klasycznej UAM)
UNIWERSYTECKIE WYKŁADY NA ZAMKU
14.04.2026 r. (wtorek), g. 18.00, CK Zamek, Sala pod Zegarem, wstęp wolny!
Zapraszamy na wykład „W Poznaniu, dla Poznania, o Poznaniu. Historia, współczesność i przyszłość badań nazewniczych” prof. UAM dr hab. Magdaleny Graf (Wydział Filologii Polskiej i Klasycznej UAM)
„Czymże jest nazwa? To, co zwiemy różą, / Pod inną nazwą równie by pachniało” – przekonywała szekspirowska Julia. Gdyby zadała to pytanie współcześnie, odpowiedź nie byłaby już taka prosta. Nazwy własne pełnią w języku bardzo ważną rolę, a ich obserwacja jest przedmiotem zainteresowania kolejnych pokoleń onomastów, spoglądających na nie z różnych perspektyw badawczych. Chciałabym więc opowiedzieć o tych badaniach w kontekście ich związku z Poznaniem. Opowiedzieć o związanych z UAM onomastach, o poznańskim nazewnictwie miejskim, specyfice wielkopolskiej antroponimii oraz nazwach własnych w kryminałach, których akcja rozgrywa się w naszym mieście. I pokazać, że dziś – wbrew słowom Julii – nie wiadomo, jak pachniałaby róża inaczej nazwana.
Organizatorzy: Centrum Kultury ZAMEK w Poznaniu, Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, Fundacja UAM, Muzeum UAM
Nagrania: Studio Filmowe UAM
Prof. UAM dr hab. Magdalena Graf – absolwentka poznańskiej polonistyki (1998). Jej zainteresowania badawcze koncentrują się wokół nazw własnych (onomastyki), a w dorobku naukowym znajdują się opracowania poświęcone nazwom literackim (m.in. książki: „Literackie nie-nazywanie. Onomastykon polskiej prozy współczesnej” oraz „Onomastyka na usługach socrealizmu. Antroponimia w literaturze lat 1949–1955”), imionom dawnych oraz najmłodszych mieszkańców Poznania (antroponimii) oraz dawnemu i współczesnemu nazewnictwu miejskiemu (urbanonimii). Jest współautorką pracy „Nazewnictwo geograficzne Poznania. Zbiór studiów” (red. naukowa Z. Zagórski) oraz „Słownika nazwisk mieszkańców Poznania od XVI do XVIII wieku” (red. I. Sarnowska-Giefing). Obecnie pracuje nad książką pt. „Miasto. Onimiczne teorie i praktyki”. Od 2017 roku kieruje Zakładem Gramatyki Współczesnego Języka Polskiego i Onomastyki. Jest członkinią Polskiej Komisji Onomastycznej oraz Komisji Onomastyki Słowiańskiej. W latach 2017–2021 uczestniczyła w pracach Komisji Nazw Miejscowości i Obiektów Fizjograficznych (działającej przy Ministerstwie Spraw Wewnętrznych i Administracji).
„Czym jest słowo dla źródłoznawcy – historyka, edytora?” - wykład prof. dr. hab. Tomasza Jasińskiego (Wydział Historii UAM)
UNIWERSYTECKIE WYKŁADY NA ZAMKU
Zapraszamy 3.03. (wtorek) na wykład: „Czym jest słowo dla źródłoznawcy – historyka, edytora?”, który wygłosi prof. dr hab. Tomasz Jasiński (Wydział Historii UAM)
Sala pod Zegarem / wstęp wolny / czas trwania: 90’ / wiek: b.o./ godz. 18.00
Słowo jest elementarną częścią mowy, a jego zapisanym odpowiednikiem jest wyraz, podstawowy element tekstu. Mowa, a przede wszystkim tekst, jest głównym przedmiotem badań historyka, pozwalającym nieustannie pogłębiać wiedzę o dziejach ludzkości. Wiedza ta byłaby płytka i banalna, gdyby nie edytorstwo, które troszczy się o najwierniejsze utrwalenie słów. Źródłoznawstwo natomiast umożliwia historykowi pełne i precyzyjne rozumienie tekstu. Niekiedy dzięki zastosowaniu metod źródłoznawczych wystarczy skupić uwagę na jednym słowie, aby dokonać rewolucyjnych odkryć, takich jak określenie lokalizacji praojczyzny Słowian, ustalenie czasu i okoliczności powstania Nowego Testamentu czy stwierdzenie autentyczności lub fałszerstwa najważniejszych dokumentów dla zakonu krzyżackiego.
Organizatorzy: Centrum Kultury ZAMEK w Poznaniu, Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, Fundacja UAM, Muzeum UAM
Nagrania: Studio Filmowe UAM
Profesor dr hab. Tomasz Jasiński jest historykiem-mediewistą, badaczem średniowiecznych dziejów Europy Środkowej. Opublikował blisko 250 publikacji, w tym 20 książek. Jest współwydawcą 1250 dokumentów średniowiecznych dotyczących Wielkopolski. Pełnił szereg ważnych funkcji, m.in. dziekana Wydziału Historycznego UAM (2007–2023), dyrektora Biblioteki Kórnickiej PAN (2007–2023). W badaniach naukowych koncentruje się na mediewistyce, naukach pomocniczych historii, neolatynistyce, dziejach prozy i poezji łacińskiej. Szczególne znaczenie mają rozprawy o pochodzeniu Galla Anonima oraz o jego prozie rytmicznej i poezji, a także ustalenia o praojczyźnie Słowian, genezie państwa polskiego oraz o początkach Poznania, Torunia i Warszawy.
„Pojęcie fair play, czyli o lukach i zmienności znaczeń w kulturze europejskiej” - wykład prof. dr. hab. Wojciecha Lipońskiego (Wydział Anglistyki UAM)
UNIWERSYTECKIE WYKŁADY NA ZAMKU!
Serdecznie zapraszamy we wtorek 10.02.
Sala pod Zegarem, CK Zamek, godz. 18.00, wstęp wolny!
na wykład: „Pojęcie fair play, czyli o lukach i zmienności znaczeń w kulturze europejskiej”, który wygłosi prof. dr hab. Wojciech Lipoński z Wydziału Anglistyki UAM
Termin fair play wywodzi się z brytyjskiej kultury rycerskiej, ale jego pierwotne znaczenie i początki są mało znane. Innym przykładem zmiany znaczenia jest pojęcie „kultura”, niegdyś rolnicze określenie uprawy roślin, które zostało asymilowane w starożytności przez Cycerona jako „uprawa” ludzkiego umysłu. Podczas wykładu poznamy szereg innych jeszcze przykładów zmiany znaczeń, np. nazwy „football” kojarzonej z angielską piłką nożną. Niby wiadomo: foot – stopa i ball – piłka, czyli piłka poruszana za pomocą stopy. Tak jest teraz, ale historycznie nazwa ta powstała jako określenie piłki noszonej do celu… rękami. Wykład wyjaśni, jak to było możliwe.
Organizatorzy: Centrum Kultury ZAMEK w Poznaniu, Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, Fundacja UAM, Muzeum UAM
Nagrania: Studio Filmowe UAM
Profesor Wojciech Lipoński specjalizuje się w dziejach kultury brytyjskiej, europejskiej i sportu. Wydał 21 książek, w tym etnologiczną „World Sports Encyclopedia UNESCO” w językach polskim, angielskim i francuskim. Jego hipoteza zmian w historii brytyjskiej kultury rycerskiej zawarta w książce „Landmarks in British History and Culture” (Wydawnictwo Naukowe UAM) znalazła w 2023 roku uznanie w jednej z monografii Oxford University Press. Jako supervising profesor Międzynarodowej Akademii w Antycznej Olimpii, w 2022 roku zajął 7. miejsce w rankingu 10 najlepszych wykładowców programu post-graduate seminars. Obecnie realizuje 6-tomowy projekt PWN „Dzieje kultury europejskiej”, z czego 4 są już na rynku księgarskim.
„Słowo w arcydziełach romantyków” - wykład prof. dr. hab Jerzego Fiećko (Wydział Filologii Polskiej i Klasycznej UAM)
Zapraszamy na kolejne spotkanie z cyklu „Uniwersyteckie Wykłady na Zamku”
13.01.2026 (wtorek), godz. 18.00
Sala pod Zegarem / wstęp wolny / czas trwania: 90’ / wiek: 14+
Wykład: „Słowo w arcydziełach romantyków” wygłosi prof. dr hab. Jerzy Fiećko (Wydział Filologii Polskiej i Klasycznej UAM)
Romantycy, w tym zwłaszcza Mickiewicz, szczególną estymą otaczali Ewangelię wg św. Jana, którą otwierał werset zawierający słynną frazę: „Na początku było Słowo”; owo „Słowo”, „Logos” rozumieli zapewne, zgodnie z tradycją chrześcijańską, jako synonim, ukryte imię Chrystusa, ale też jako znak boskiego pochodzenia, nadprzyrodzonego źródła, z którego wyłoniło się słowo, jako metaforę dotyczącą mistycznej pierwotności oraz mocy sprawczej mowy. W arcydziełach polskich romantyków fundamentalną rolę odgrywa opozycja między mową i milczeniem, próbą objaśniania i objawiania a wyciszeniem i tajemnicą. Dziady, dramatyczny cykl Mickiewicza, jest wybitnym przykładem posługiwania się ową antynomią, spektakularną ekspozycją słowa, wiarą w jego kreacyjną moc z jednej, a zanikaniem słowa, milknięciem, kryzysem zaufania do jego komunikacyjnych właściwości z drugiej strony. Warto tej kwestii przyjrzeć się bliżej, podobnie jak i sposobom operowania słowem przez literackie postaci (z konieczności – niektóre tylko) z dzieł Słowackiego i Krasińskiego. Czy da się zrekonstruować filozofię słowa według Norwida, mistrza niedopowiedzeń i mowy wieloznacznej, choćby w oparciu o niektóre wiersze z cyklu Vade-mecum? Analizując te kwestie trudno będzie o proste, jednoznaczne konkluzje. Ale próbować warto…
Prof. dr hab. Jerzy Fiećko – jest historykiem literatury, w szczególności epoki romantyzmu; w latach 2009‒2017 i od 2025 kierownikiem Zakładu Literatury Romantyzmu w Instytucie Filologii Polskiej UAM oraz w latach 2012‒2019 prodziekanem Wydziału Filologii Polskiej i Klasycznej. Jest uczniem dwojga mistrzów, profesora Jarosława Maciejewskiego (pod którego kierunkiem napisał pracę magisterską na temat zesłańczych pamiętników) i profesor Zofii Trojanowiczowej, promotorki Jego rozprawy doktorskiej. Jest autorem monografii: Rosja, Polska i misja zesłańców. Syberyjska twórczość Agatona Gillera (1997); Rosja Krasińskiego. Rzecz o nieprzejednaniu (2005); Krasiński przeciw Mickiewiczowi. Najważniejszy spór romantyków (2011); Katastrofizm, ateizm i inne obrachunki. Szkice o ideach polskich romantyków (2015); Romantycy i polityka. Szkice historyczno-literackie (2016); Przypisy do „Dziadów” (2020). Opublikował blisko 160 rozpraw i artykułów naukowych (poświęconych głównie literaturze i historii XIX wieku).